Sau năm 2024 đạt kỷ lục về khối lượng và giá trị xuất khẩu, ngành gạo Việt Nam đang bước vào một năm mới với nhiều thách thức và cơ hội, khi dự kiến sẽ có những biến động đáng kể về cả cung và cầu gạo trên thị trường thế giới.
Kỷ lục mới
Vượt qua thành tích ấn tượng của năm 2023, xuất khẩu gạo của Việt Nam năm 2024 lần đầu tiên đạt 9 triệu tấn, tạo ra 5,8 tỷ USD - tăng 10,6% về khối lượng và tăng 23% về giá trị. Giá xuất khẩu bình quân cũng dự kiến tăng 16,7% so với năm 2023. Đây là cột mốc quan trọng sau 35 năm xuất khẩu gạo. Kết quả này cũng giúp Việt Nam đảm bảo vị trí là nước xuất khẩu gạo lớn thứ 3 thế giới sau Ấn Độ và Thái Lan.
Ông Nguyễn Ngọc Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), nhấn mạnh rằng bất chấp những dự đoán về tình trạng mất an ninh giá cả do biến đổi khí hậu và căng thẳng toàn cầu, Việt Nam đã xoay xở để đảm bảo an ninh lương thực và có nhiều cơ hội xuất khẩu. Ấn Độ đã áp dụng lệnh cấm xuất khẩu gạo trắng và gạo tấm vào giữa năm 2023, trong khi nhiều nước nhập khẩu lương thực tăng cường mua vào. Trong bối cảnh này, Việt Nam đã tận dụng được nhu cầu tăng cao.
Gạo Việt Nam hiện được xuất khẩu sang khoảng 150 quốc gia và vùng lãnh thổ. Philippines vẫn là thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam, tiếp theo là Indonesia, Malaysia, Bờ Biển Ngà và Ghana. Năm 2024, xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Philippines đạt gần 2,5 tỷ USD, tăng 57,2% so với cùng kỳ năm 2023. Đến tháng 11, xuất khẩu gạo của Việt Nam sang Indonesia đã vượt 1,1 triệu tấn, trị giá 679 triệu USD, tăng 6,2% về lượng và tăng 10,5% về giá trị so với năm 2023.
Thị trường châu Phi cũng đang cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ. Theo Vụ Thị trường châu Á - châu Phi thuộc Bộ Công Thương (MoIT), quá trình đô thị hóa nhanh chóng và thu nhập tăng của châu Phi đã thúc đẩy nhu cầu gạo tăng, đặc biệt là gạo thơm. Với năng lực sản xuất gạo hạn chế trong khu vực, các nhà nhập khẩu châu Phi đang tìm kiếm nguồn gạo ổn định, giá cả cạnh tranh từ Việt Nam. Bờ Biển Ngà là nước nhập khẩu hàng đầu, trong khi Ghana, Senegal và Cameroon đều chứng kiến lượng gạo nhập khẩu tăng đều đặn.
Tuy nhiên, một thị trường xuất khẩu chính là Trung Quốc đã suy giảm trong những năm gần đây. Năm 2024, xuất khẩu gạo của Việt Nam chỉ đạt 250.000 tấn, giảm 71% so với năm 2023. Điều này diễn ra sau sự sụt giảm liên tục trong xuất khẩu sang Trung Quốc kể từ năm 2022.
Nông Đức Lai, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Trung Quốc, giải thích rằng mặc dù Trung Quốc vẫn là nước tiêu thụ gạo lớn, nhưng nước này đang đầu tư mạnh vào sản xuất gạo trong nước để giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu.
“Cùng với các biện pháp quản lý thông qua việc cấp phép cho các doanh nghiệp nhập khẩu, Trung Quốc đã nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và bao bì đối với gạo thơm và các giống gạo cao cấp, khiến gạo Việt Nam khó cạnh tranh, đặc biệt là gạo từ Thái Lan và Campuchia…” - Nông Đức Lai, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Trung Quốc nói.
Đối với gạo chất lượng cao, ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Tập đoàn Nông nghiệp công nghệ cao Trung An, lưu ý rằng mặc dù khối lượng và giá trị xuất khẩu gạo cao cấp tăng trong năm 2024, nhưng mức tăng trưởng không mạnh bằng gạo thường. Các giống cao cấp và gạo đặc sản đã được xuất khẩu thành công sang EU, Nhật Bản và Malaysia, duy trì mức giá ổn định trên 1.000 USD/tấn. Nhu cầu đối với các giống cao cấp này vẫn tương đối ổn định, ông nói thêm.
Triển vọng năm 2025
Nhìn về năm 2025, các chuyên gia dự báo thị trường gạo toàn cầu vẫn sẽ năng động, mặc dù biến động cung cầu có thể sẽ tiếp tục. Ông Nguyễn Ngọc Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam phân tích:
“Đối với thị trường xuất khẩu, trong khi một số nước có thể tăng nhập khẩu, tốc độ mua từ các nước khác dự kiến sẽ chậm lại. Ví dụ, Indonesia, sau khi mua nhiều vào năm 2024, hiện có trữ lượng gạo cao nhất trong năm năm. Điều này có thể đặt ra thách thức cho các nhà xuất khẩu Việt Nam, những người sẽ cần phải xoay trục và đa dạng hóa thị trường và khách hàng.” - Nguyễn Ngọc Năm, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam
Nguồn cung gạo dồi dào và nhu cầu ngắn hạn chậm lại đã bắt đầu tác động đến giá cả. Vào tháng 12 năm 2024, giá xuất khẩu gạo 5% tấm của Việt Nam giảm xuống còn 481 USD/tấn, giảm 39 USD so với đầu tháng và là mức giá thấp nhất trong 19 tháng. Tương tự, giá gạo 25% tấm và 100% tấm cũng giảm đáng kể, lần lượt đạt 454 USD và 383 USD/tấn.
Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch Tập đoàn Nông nghiệp công nghệ cao Trung An, nhận định giá gạo thế giới và trong nước dự kiến sẽ giảm vào năm 2025 do cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu ngày càng gay gắt.
“Tuy nhiên, ở phân khúc cao cấp, gạo Việt Nam đã có chỗ đứng vững chắc với các giống như ST24, ST25, Jasmine và các nhà xuất khẩu Việt Nam tự tin cạnh tranh tốt với các đối thủ đến từ các nước khác…” - Ông Phạm Thái Bình cho hay.
Các nhà xuất khẩu lạc quan rằng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng chính quyền địa phương sẽ đẩy nhanh nỗ lực triển khai chương trình vùng trồng lúa chất lượng cao, phát thải thấp 1 triệu ha, đảm bảo nguồn cung gạo chất lượng cao, ổn định, giúp doanh nghiệp tự tin đa dạng hóa thị trường và mở rộng sang các phân khúc cao cấp, không chỉ tại EU mà còn tại Nhật Bản, Trung Quốc và Trung Đông.
Việc tập trung xuất khẩu gạo chất lượng cao không chỉ giúp củng cố vị thế của Việt Nam trên thị trường gạo thế giới mà còn giúp doanh nghiệp có đòn bẩy trong đàm phán giá, giảm bớt áp lực từ biến động giá trên thị trường lương thực dự trữ toàn cầu./.
